GSM: 0.542.535 51 71   |   e-Posta:                     
© Nevzat Çağlar TÜFEKÇİ / Milas - 2017
www.milas.org.tr  

Milas’ın Musevileri

Yahudilerin,   18.   ve   19.   yüzyılda   Milas’ta yaşadıkları      bilinmesine      rağmen,      bölgede Yahudilerin   geçmişi   daha   eskilere   uzanır.   Tarihi kaynaklar   tarafından,   Milas   sınırları   içinde   yer alan   ve   o   dönemde   bir   liman   şehri   olan   İasos antik     kentinde,     İ.Ö.     bir     Yahudi     cemaatinin olduğu    belirtilmektedir.    İ.Ö.    6.    yüzyılda,    yine Milas’a     komşu     olan     Bodrum’un     Gümüşlük limanında       bulunan       bir       mezar       taşının üzerindeki   İbranice   yazılardan   da   bu   bölgede Yahudilerin yaşadığı anlaşılmaktadır.  Anadolu’da    hüküm    süren    çok    sayıdaki “Anadolu      Beylikleri”nde      olduğu      gibi      bu Beyliklerden   biri   olan   ve   başkenti   Milas   olan Menteşe    Beyliği    döneminde,    1300’lü    yılarda, Milas’ta     Yahudilerin     yaşadığı     bilinmektedir. Örneğin,    Milas’ta,    Musalla    diye    anılan    yerde bulunan   silindirik   bir   mezar   taşının   üzerinde İbranice   harflerle   Samuel   Behar   Yitzhak-1356 yazısının bulunduğu görülmüştür. Milas’ta      yaşayan      azınlık      gruplarının başında     Rumlar     gelirdi.     Onu     Yahudiler     ve Ermeniler   izlerdi.   Sayıca   fazla   olanı   Rumlardı. 1924   Türk-Yunan   Nüfus   Mübadelesi   sonucu   3 bin   civarında   Rum   Milas’tan   Yunan   Adalarına göç   etmiştir.   Milas’ın   Rumlardan   sonra   gelen azınlık      grubunu      Yahudiler      oluşturuyordu. Menteşe    Beyliği    döneminden    sonra    Osmanlı dönemi      olan      19.      yüzyıla      kadar      Milas’ta Yahudilerin    varlığına    ilişkin    elimizde    bir    veri bulunmamaktadır.      19.      yüzyılda      Yahudiler Milas’a   Rodos,   Aydın   ve   İzmir’den   gelmişlerdir.     19.    yüzyılın    ilk    yarısında    Milas’ta    10    aileden oluşan     bir     Yahudi     topluluğu     vardı.     Milas Yahudi        Cemaatinin        nüfusu        1904-1905 yıllarında     542     olmuş,     bu     sayı,     1914-1915 yıllarında   1005’e   ulaşmıştı.   Osmanlı   kayıtlarına göre           14           Mart           1914           tarihinde Menteşe’de(Muğla        ilinde)        1615        Yahudi yaşamaktadır.    Bu    dönemde    Muğla    ilinde    en yoğun    Yahudi    nüfusu    Milas’ta    bulunuyordu. Milas’taki   Yahudi   nüfusunun   yoğunluğunun   iki ana   nedeni   var.   Bunlardan   birincisi,   1.   Dünya Savaşında,        Bodrum’un        savaş        gemileri tarafından      bombalanma      tehlikesine      karşı buradaki     Yahudilerin     bir     kısmının     Milas’a taşınması.    Diğer    neden    ise,    Milas’ın    verimli topraklara        sahip        olması        ve        tarımsal ürünlerinin   çokluğu…   Milas’ın   önemli   oranda ticari    potansiyele    sahip    olması    ve    ekonomik hayatın    canlılığı;    pek    çok    Yahudi    açısından, Milas’ı cazip hale getiriyordu. Milaslı     Yahudiler,     Milas’ın     eski     kent dokusunun     bulunduğu     Hoca     Bedrettin     ve Hisarbaşı    Mahallesinde    yaşamaktaydılar.    Bu özelliğinden   dolayı,   Hoca   Bedrettin   Mahallesi, halk   arasında,   “Yahudi   Mahallesi”   olarak   bilinir. Yahudiler,     bu     mahallelerde     genellikle,     bir arada    ve    toplu    olarak    yaşarlardı.        Osmanlı Devletinin,         yönetimi         altında         bulunan azınlıklara    sağladığı    din    ve    ibadet    özgürlüğü gereği,   Hoca   Bedrettin   Mahallesi   Çiçek   Sokakta bulunan    birbirine    bitişik    durumda    olan    iki havrada    (sinagog’da)    ibadetlerini    yaparlardı. Bu    havralardan    biri    1850’de,    diğeri    1897’de yapıldı.     Bu     havraların     yerinde     şimdi     Halk Eğitim           Merkezi           Müdürlüğü           binası bulunmaktadır.       Cemaatin       ilk       yöneticisi, 1835’de    Rodos’ta    Yéchiva    (geleneksel    Yahudi din     okulu)     öğrenimi     gören     genç     Haham Abraham    Amato,    Milas’a    gelerek,    babasının işlerinin   başına   geçti   ve   cemaati   aralıksız   30   yıl yönetti.      İlerleyen      zaman      içinde      Yahudi cemaatinin   nüfusu   arttıkça,   onu   yönetenler   de çoğaldı.      İzmir’den      Çelebi      Mordéhai      Levi, Rodos’tan   Morcado   Abaof   ve   Aydın’dan   Çelebi Nissim    Soriano    Milas’a    geldiler    ve    cemaatin yönetiminde etkili oldular. 20.         yüzyılın         başlarında,         Juven Union(Gençler      Birliği)      olarak      adlandırılan dernek,         cemaatin         tüm         kuruluşlarının yönetimini   ele   aldı.   Juven   Union’un   yönetimi; Nissim    J.    Tarika,    Hizkia    Franco,    Rahamim    S. Tarika,   Gad   Franco,   Marco   İsrael   ve   Alabuf’tan oluşuyordu. 1927’de    okula    giden    kız    öğrenciler    el becerilerini     geliştirmek,     yoksul     öğrencilere ders   araç   ve   gereçleri   sağlamak   için;   Rebecca Benettar,     Kadum     Notrica,     Rachel     Amato, Birlanté   İsrael,   Elvira   Pisanté,   Maria   Alhedeff ve       Estreilla       Amato       tarafından       kurulan         “Kadınlar    Birliği”;    özellikle    öksüz    ve    muhtaç Yahudi   kızları   için   dikiş   kursları   düzenleyerek, onların      hayata      hazırlanmalarına      yardımcı oluyorlardı.     Yine     kadınların     kurduğu     bazı küçük    hayır    kuruluşları,    eğlence    ve    balolar düzenleyerek,      ihtiyacı      olanların      giderlerini karşılıyordu.   Milas   Yahudi   Cemaati;   İzmir’deki kimsesiz        çocuklar        yurdu        ile        Yahudi Hastanesinin   yardım   isteklerine   de   her   zaman olumlu cevap verdi. 24.12.1842     tarihli     bir     kayıtta,     Milas Yahudilerinden   Koca   Aslan   adlı   Yahudi’nin   kızı Mirella,    herhangi    bir    zorlama    ve    zorunluluk olmamasına     rağmen,     kendi     isteğiyle,     Milas mahkemesinde     müftü     huzurunda     Kelime-i Şahadet    getirip    Müslüman    olmuş    ve    Ayşe adını almıştır. Cumhuriyetin      ilk      yıllarında      birbirini izleyen   devrimler,   Milas   Yahudileri   arasında   bir sıkıntı        yaratmamıştır.        Yahudiler;        Arap harflerinin          yerine          Latin          harflerinin getirilmesini,     fes     yerine     şapka     giyilmesini, çarşaf      ve      peçenin      atılması      gibi      çağdaş değişimleri          memnuniyetle          karşıladılar. Cumhuriyet’in     10.     yıl     kutlamaları     bayram havası   içinde   geçmiştir.   1934   yılında   çıkarılan soyadı   kanunuyla   pek   çok   Yahudi;   Türkçe   soy isimler   almışlardır.   Milas   Yahudilerinde,   büyük bir    Atatürk    hayranlığı    vardı.            Onlara    göre Atatürk,   azınlıklara   sempati   duyan,   onlara   eşit haklar    tanıyan    bir    kişiydi.        Atatürk’ün    ölüm tarihi     olan,     10     Kasım     1938’de,     Milas’taki Yahudilere   ait   tüm   mağazalar   kapanmış,   evlere bir matem havası hakim olmuştu.    Milas’ta   Yahudi   Cemaatinin   çocuklarının eğitimi    önceleri    Tevrat    eğitimi    veren    Talmud Tora    gibi    dini    okullarda    sağlanıyordu.    Avram Galanti,   1851   yılında   Milas’ta   ‘Talmud   Tora’nın varlığından      söz      etmektedir.      19.      yüzyılın sonlarında    Yahudiler    için,    “Alliance    İsraelite Universille(Evrensel     Yahudi     Birliği)”     okulları devreye     girdi.     Havranın     hemen     yanındaki Musevi   okulunda   1897’de   49   öğrenci   öğrenim görürken,      1908’de      95      öğrenci      öğrenim görmektedir.     Kızlar     için     de     ayrı     bir     okul bulunmaktadır.       Milas’taki       Musevi       Okulu, Alliance      okullarının      denetiminde      eğitimini sürdürdü.          Ayrıca     bazı     Yahudi     çocukları ilköğrenimlerini    Türkçe    eğitim-öğretim    veren Menteşe    İlkokulunda,    orta    öğrenimlerini    ise Milas Ortaokulunda sürdürmüşlerdir. Milas       Yahudileri       genelde       ticaretle uğraşırlardı.   Yahudilerin   Milas’a   yerleşmesinde ticari    etkenler    başta    gelir.    Başta    tütün    ve pamuk   olmak   üzere   tarımsal   ürünlerin   ticareti, zeytin    ve    zeytinyağı    ticareti,    manifatura    ve kuyumculuk      gibi      işlerin      tümü      neredeyse Yahudilerin     elindeydi.     Madencilik     (zımpara) yine   onların   elindeydi.   “Milas   halısı”   dokuyan halı   atölyeleri   işlettiler.   Milas’ta   45   manifatura mağazasından      42’si      Yahudilerindi.      Milaslı Yahudi     tüccarlar,     Güllük     limanı     üzerinden İzmir’e  veya  Avrupa  ülkelerine  çeşitli ürünler
gönderiyorlardı.    Yahudilerin    sahip    oldukları meslekler   şunlardı:   Tüccarlık,   Manifaturacılık, Kuyumculuk,            Tenekecilik,            Mumculuk (balmumu),   Tütün   Eksperliği,   Rakı   imalatçılığı, Kebapçılık,     Ayakkabıcılık,     Ayakkabı     imalatı, Terzilik,      Eczacılık,      Mühendislik,      Doktorluk, Avukatlık,    Öğretmenlik,    Zücaciyecilik,    Sabun imalatçılığı, Memurluk… Milas     Yahudi     Cemaatinin     yetiştirdiği ünlü kişiler: Jakop   Tarika   (Devlet   Veznedarı),   Joseph Franco   (Veznedar),   Jacop   Messeri   (Veznedar), Hiziko      Amato      (Veznedar),      Moise      Franco (Haham),       Bidayet       Mahkemesi       (Eskiden memleketimizde      bulunan      mahkemelerdir) üyeleri;   Haim   Franco,   Jacop   Tarica,   Rabenou Amato,   Rahamim   Franco   ve   Jacop   Amato.   Dr. Elie     de     Ciavés     ve     Dr.     Raphael     Pérahya (Belediye   Doktorları),   Jakoup   Bérou   (Kadastro Müdürlüğünde    Şef),    Albert    Cadranel    (Vergi dairesi   Müdür   Yardımcısı),   Behor   İsrael   (Milas Belediye      Meclisi      Üyesi-Felsefe      Mecmuası Editörü-Hadise    Gazetesi    Yazı    İşleri    Müdürü), Behor     Bensoussan     (Fransızca     Öğretmeni),       Marco      İsrael      (Milas      Ortaokulu      Fransızca Öğretmeni),    Joseph    Tarica    (Fransa’nın    Milas Konsolos    Vekili),    Joseph    Tarica    (İzmir    ABD Konsolosluğunda    Tercüman),    Sara    Cadranel (Paris    Allience    İsraelite    Universelle    mezunu), Rafael      Amato      (İstanbul      Hukuk      Fakültesi Mezunu-İzmir’de       yayınlanan       Levant       adlı günlük   Fransız   gazetesinde   yöneticilik   yaptı), Albert   Tarica   (Fransa’da   Hukuk   okudu.   İzmir’de Avukat   olarak   çalıştı.   İbranice-İspanyol   dilinde Ticaret   Kanunu   yayınladı,   İzmir’de   Bene   Berith Locasının      ve      Hastanesinin      Genel      Kurul Başkanlığını     yaptı),     Marcel     Franco(İsviçre’de Hukuk       eğitimi       gördü.       İstanbul       Yahudi Cemaatinin      başkanlığını      yaptı),      Dr.      Gad Franco(Milaslı     soyadını     aldı.     Rodos’ta     Türk Kolejinde     okudu.     Milas     Musevi     Mektebine devam   etti.   1902’de   İzmir’e   yerleşti.   İzmir’de, Hikmet      ve      Ahenk      gazetelerine      katkıda bulundu.            Avukatlık      yaptı.      Paris      Hukuk Fakültesinde   Doktora   yaptı.      Hukuk   alanında çok   sayıda   eseri   bulunmaktadır),   Hizkia   Franco (Milas     ve     İzmir’de     eğitimine     devam     etti. 1902’de     ticaret     ve     gazetecilikle     uğraşmak üzere    İzmir’e    yerleşti.    Kuzeni    Gad    Franco’yla birlikte    Franco    basımevini    ve    Yahudi    basını içinde     iyi     bir     yer     edinen     El     Commercial Gazetesini    kurmuşlardır.        Önce    üye    olarak sonra   başkan   olarak   İzmir   Yahudi   Cemaatine hizmet    vermiştir.    1918’de    İzmir’den    ayrılarak Rodos’a       yerleşmiş,       ticaret       ve       cemaat başkanlığıyla   uğraşmış,   Selam   adlı   gazete   ve   El Boletin   adlı   yerel   aylık   gazeteyi   çıkarmıştır.   Beş perdelik        bir        komedi,        makaleler        ve düşüncelerden        oluşan        Empresiones        J. Reflexiones      adlı      Yahudi-İspanyol      eserinin yazarıdır),   Leon   Danon   (Milas   Musevi   Mektebi ile        İzmir’de        Bene        Berith        okullarının Müdürlüğünü    yaptı),    Behor    Amato    (Avukat), Dr.   Sara   Şikar   (İsrail’de   sivil   ve   askeri   hastane olan     Asaf     Arofe’de     röntgen     cihazları     baş sorumlusu),   Dr.   Jaakov   Beja   (İsrail’de   Doktorlar Sendikası         Başkanlığını         yaptı),         Jaakov Varol(ABD’nde       NASA’da       görevli),       Jontov Levy(Fransa    Yüksek    Dil    Akademisinde    üyelik yaptı) 11   Kasım   1942   tarihinde   çıkarılan   Varlık Vergisinden   dolayı,   Milas   Yahudileri   çok   fazla mağdur     olmamışlardır.     Milas     Yahudilerinin unutamadıkları    şey,    Milas’taki    yetkililerin,    bu vergiyi,      Milaslı      Yahudilerin      verebilecekleri kadar yazmış olmalarıdır. Milas       Yahudileri,       küçük       olayların dışında,   Milas   halkıyla   uyumlu   ve   huzurlu   bir şekilde       yaşamlarını       sürdürdüler.       Başka bölgelerde    yaşanılanlar    gibi    Milas’ta    Yahudi aleyhtarlığı     gibi     bir     durum     yoktu.     Milas Yahudileri,    iyi    günde,    kötü    günde    Türklerle acıyı     ve     mutluluğu     paylaşmasını     bilirlerdi. 1910   yılında   Milas’ta   157   Yahudi   ailesi   vardı. Bu   tarihten   sonra   bazı   Milaslı   Yahudiler   İzmir’e göçerek   ticari   yaşamlarını   orada   sürdürdüler. Okuyan    gençler,    bir    daha    geri    dönmeyerek yaşamlarına      İzmir,      İstanbul      gibi      büyük kentlerde   devam   ettirdiler.   İzmir   ve   İstanbul dışında,    Aydın,    Söke,    Bursa,    Ankara,    Datça, Bandırma,   Çanakkale,   Edirne,   Çorlu,   Tekirdağ, Mersin    ve    Adana’ya    göç    edenler    oldu.    Bir kısma    da;    Avrupa    ülkelerine,    Amerika’ya    ve Afrika(Kongo)’ya   göç   etti.   1927’de   Milas’ta   80 aile    kalmıştı.        1932’den    sonra    nüfus    giderek azaldı.   Milas’tan   Yahudilerin   esas   göçü   1948’de İsrail     devletinin     kurulmasıyla     oldu.     Önce gençler,   askerlik   için   İsrail’e   gitti.   Sonra   yaşlılar ve    kadınlar,    İzmir    üzerinden    İsrail’e    göç    etti. Şimdi   Milas’ta   Yahudi   izlerini   taşıyan;   onların kaldığı   evler,   Milas’ın   güneyinde   Sodra   dağının eteklerinde    bulunan    Yahudi    Mezarlığı    ve    bir de    Yahudi    (Hoca    Bedrettin)    Mahallesindeki Park     Caddesi     üzerinde     bulunan     Madenci Nissim      Tarica’nın      evinin      giriş      kapısının üzerinde,   İbranice   yazıyla   5640   rakamı   olan   bir kitabe bulunmaktadır. Milaslı   Yahudiler,   İsrail’de,   1948   yılından 1980’e    kadar    her    yıl    Telaviv’e    yakın    Yarkon köprüsünün   yanı   başındaki   büyük   bir   bahçede toplanarak,    “Milaslılar    Günü”    düzenliyorlardı. Burada      bir      araya      gelen      Milaslı      Yahudi hemşeriler,   konuşmalarıyla,   şarkılarıyla   Milas’ı, Milaslı     dostlarını     /     komşularını     anarlar     ve özlem   giderirlerdi.   Bu   toplantılar,   daha   sonra yaşlılık   ve   hastalıklar   nedeniyle   gerçekleştirile- memiştir.    Sonuç:      Milaslı      Yahudi      hemşerilerin, çağdaşlık       anlamında       Milas’ın       toplumsal yaşamına    katkıları    büyüktür.    Milaslı    kadınlar ve   erkekler   terziliği   onlardan   öğrenmişlerdir. Yetiştirdikleri     esnaf     ve     sanatkârlara;     işini sevmeyi,    işine    sahip    çıkmayı    ve    iş    disiplinini onlar   öğretmişlerdir.   Her   akşamüzeri   en   güzel giysilerini     giyerek,     sanki     bir     düğüne,     bir bayram     kutlamasına     gidiyormuş     gibi     “süs yolu”   gezintileri   yaparlardı.   (Bu   ifade   bir   halk deyişidir.    Bu    gezinti,    şehrin    merkezinde    ve şehir     parkının     yanındaki     geniş     ve     uzun caddede   gidip   gelerek   yapılan   yürüyüşlerdir) Yerli    halk    ticaret    yapmayı    da    büyük    ölçüde onlardan        öğrenmişlerdir.        Onlar,        şimdi Milas’tan   çok   uzaklarda   hayat   sürüyor   olsalar da,     onların     içindeki     Milas     sevgisi,     Türkiye özlemi    hiçbir    zaman    bitmez!..    Onlar    zaman buldukça   Milas’a   gelirler,   eski   evlerini,   hayatta kalan    eski    arkadaşlarını,    komşularını    ziyaret ederler   ve   onlarla   sarmaş-dolaş   olarak,   özlem giderirler…   Onlar;   Milas’ın   kopmaz   bir   parçası, bizlerin   de   unutamayacağı   eski   Milas   sakinleri ve sevgili hemşerileridir… Kaynakça: 1- 19.   Yüzyılda   Milas   Kazası,   Dr.   Nuri Adıyeke, 1995 2- Milas     Yahudileri,     Yrd.     Doç.     Dr. Melek Çolak, 2003 3- Türkler      ve      Yahudiler,      Avram Galanti,   Gözlem   Gazetecilik   Basın   ve   Yayın   AŞ, 1995 4- Türk     Yahudileri     Tarihi–1,     Naim Güleryüz,   Gözlem   Gazetecilik   Basın   ve   Yayın AŞ, 5- Türkiye’nin       Devlet       Yaşamında Yahudiler,    Çetin    Yetkin,    Gözlem    Gazetecilik Basın ve Yayın AŞ, 1996 6- Milas      Kentimiz,      Sevdamız      ve Hüznümüz Bizim, Nevzat Çağlar Tüfekçi, 2005 Nevzat Çağlar TÜFEKÇİ Araştırmacı-Yazar

MİLAS’IN YAHUDİLERİ

Röportaj:

Rahmi SİYMAN

Milas Jews

Musevi

Hemşerilerimizin

Milas Anıları

DİĞER YAZILAR

Milas ve Yahudiler

(İzel ROZENTAL)

Milas Musevileri

Anıları

Milaslı Gad FRANCO

Milas’ın Musevileri

GSM: +90.542.535 51 71   |   e-Posta: nctmilas@gmail.com
© Nevzat Çağlar Tüfekçi / Milas - 2017

Milas Musevileri

MİLAS’IN YAHUDİLERİ

Yahudilerin,     18.     ve     19.     yüzyılda     Milas’ta     yaşadıkları bilinmesine   rağmen,   bölgede   Yahudilerin   geçmişi   daha   eskilere uzanır.    Tarihi    kaynaklar    tarafından,    Milas    sınırları    içinde    yer alan   ve   o   dönemde   bir   liman   şehri   olan   İasos   antik   kentinde, İ.Ö.    bir    Yahudi    cemaatinin    olduğu    belirtilmektedir.    İ.Ö.    6. yüzyılda,     yine     Milas’a     komşu     olan     Bodrum’un     Gümüşlük limanında     bulunan     bir     mezar     taşının     üzerindeki     İbranice yazılardan da bu bölgede Yahudilerin yaşadığı anlaşılmaktadır.  Anadolu’da      hüküm      süren      çok      sayıdaki      “Anadolu Beylikleri”nde   olduğu   gibi   bu   Beyliklerden   biri   olan   ve   başkenti Milas   olan   Menteşe   Beyliği   döneminde,   1300’lü   yılarda,   Milas’ta Yahudilerin    yaşadığı    bilinmektedir.    Örneğin,    Milas’ta,    Musalla diye   anılan   yerde   bulunan   silindirik   bir   mezar   taşının   üzerinde İbranice      harflerle      Samuel      Behar      Yitzhak-1356      yazısının bulunduğu görülmüştür. Milas’ta     yaşayan     azınlık     gruplarının     başında     Rumlar gelirdi.   Onu   Yahudiler   ve   Ermeniler   izlerdi.   Sayıca   fazla   olanı Rumlardı.    1924    Türk-Yunan    Nüfus    Mübadelesi    sonucu    3    bin civarında   Rum   Milas’tan   Yunan   Adalarına   göç   etmiştir.   Milas’ın Rumlardan        sonra        gelen        azınlık        grubunu        Yahudiler oluşturuyordu.    Menteşe    Beyliği    döneminden    sonra    Osmanlı dönemi    olan    19.    yüzyıla    kadar    Milas’ta    Yahudilerin    varlığına ilişkin     elimizde     bir     veri     bulunmamaktadır.     19.     yüzyılda Yahudiler   Milas’a   Rodos,   Aydın   ve   İzmir’den   gelmişlerdir.      19. yüzyılın    ilk    yarısında    Milas’ta    10    aileden    oluşan    bir    Yahudi topluluğu    vardı.    Milas    Yahudi    Cemaatinin    nüfusu    1904-1905 yıllarında    542    olmuş,    bu    sayı,    1914-1915    yıllarında    1005’e ulaşmıştı.    Osmanlı    kayıtlarına    göre    14    Mart    1914    tarihinde Menteşe’de(Muğla     ilinde)     1615     Yahudi     yaşamaktadır.     Bu dönemde     Muğla     ilinde     en     yoğun     Yahudi     nüfusu     Milas’ta bulunuyordu.    Milas’taki    Yahudi    nüfusunun    yoğunluğunun    iki ana    nedeni    var.    Bunlardan    birincisi,    1.    Dünya    Savaşında, Bodrum’un   savaş   gemileri   tarafından   bombalanma   tehlikesine karşı   buradaki   Yahudilerin   bir   kısmının   Milas’a   taşınması.   Diğer neden   ise,   Milas’ın   verimli   topraklara   sahip   olması   ve   tarımsal ürünlerinin   çokluğu…   Milas’ın   önemli   oranda   ticari   potansiyele sahip    olması    ve    ekonomik    hayatın    canlılığı;    pek    çok    Yahudi açısından, Milas’ı cazip hale getiriyordu. Milaslı      Yahudiler,      Milas’ın      eski      kent      dokusunun bulunduğu      Hoca      Bedrettin      ve      Hisarbaşı      Mahallesinde yaşamaktaydılar.     Bu     özelliğinden     dolayı,     Hoca     Bedrettin Mahallesi,    halk    arasında,    “Yahudi    Mahallesi”    olarak    bilinir. Yahudiler,   bu   mahallelerde   genellikle,   bir   arada   ve   toplu   olarak yaşarlardı.          Osmanlı     Devletinin,     yönetimi     altında     bulunan azınlıklara    sağladığı    din    ve    ibadet    özgürlüğü    gereği,    Hoca Bedrettin    Mahallesi    Çiçek    Sokakta    bulunan    birbirine    bitişik durumda   olan   iki   havrada   (sinagog’da)   ibadetlerini   yaparlardı. Bu     havralardan     biri     1850’de,     diğeri     1897’de     yapıldı.     Bu havraların   yerinde   şimdi   Halk   Eğitim   Merkezi   Müdürlüğü   binası bulunmaktadır.     Cemaatin     ilk     yöneticisi,     1835’de     Rodos’ta Yéchiva    (geleneksel    Yahudi    din    okulu)    öğrenimi    gören    genç Haham    Abraham    Amato,    Milas’a    gelerek,    babasının    işlerinin başına   geçti   ve   cemaati   aralıksız   30   yıl   yönetti.   İlerleyen   zaman içinde   Yahudi   cemaatinin   nüfusu   arttıkça,   onu   yönetenler   de çoğaldı.    İzmir’den    Çelebi    Mordéhai    Levi,    Rodos’tan    Morcado Abaof   ve   Aydın’dan   Çelebi   Nissim   Soriano   Milas’a   geldiler   ve cemaatin yönetiminde etkili oldular. 20.     yüzyılın     başlarında,     Juven     Union(Gençler     Birliği) olarak     adlandırılan     dernek,     cemaatin     tüm     kuruluşlarının yönetimini   ele   aldı.   Juven   Union’un   yönetimi;   Nissim   J.   Tarika, Hizkia   Franco,   Rahamim   S.   Tarika,   Gad   Franco,   Marco   İsrael   ve Alabuf’tan oluşuyordu. 1927’de     okula     giden     kız     öğrenciler     el     becerilerini geliştirmek,   yoksul   öğrencilere   ders   araç   ve   gereçleri   sağlamak için;   Rebecca   Benettar,   Kadum   Notrica,   Rachel   Amato,   Birlanté İsrael,     Elvira     Pisanté,     Maria     Alhedeff     ve     Estreilla     Amato tarafından   kurulan      “Kadınlar   Birliği”;   özellikle   öksüz   ve   muhtaç Yahudi   kızları   için   dikiş   kursları   düzenleyerek,   onların   hayata hazırlanmalarına   yardımcı   oluyorlardı.   Yine   kadınların   kurduğu bazı   küçük   hayır   kuruluşları,   eğlence   ve   balolar   düzenleyerek, ihtiyacı   olanların   giderlerini   karşılıyordu.   Milas   Yahudi   Cemaati; İzmir’deki    kimsesiz    çocuklar    yurdu    ile    Yahudi    Hastanesinin yardım isteklerine de her zaman olumlu cevap verdi. 24.12.1842   tarihli   bir   kayıtta,   Milas   Yahudilerinden   Koca Aslan    adlı    Yahudi’nin    kızı    Mirella,    herhangi    bir    zorlama    ve zorunluluk      olmamasına      rağmen,      kendi      isteğiyle,      Milas mahkemesinde    müftü    huzurunda    Kelime-i    Şahadet    getirip Müslüman olmuş ve Ayşe adını almıştır. Cumhuriyetin    ilk    yıllarında    birbirini    izleyen    devrimler, Milas   Yahudileri   arasında   bir   sıkıntı   yaratmamıştır.   Yahudiler; Arap   harflerinin   yerine   Latin   harflerinin   getirilmesini,   fes   yerine şapka     giyilmesini,     çarşaf     ve     peçenin     atılması     gibi     çağdaş değişimleri    memnuniyetle    karşıladılar.    Cumhuriyet’in    10.    yıl kutlamaları     bayram     havası     içinde     geçmiştir.     1934     yılında çıkarılan   soyadı   kanunuyla   pek   çok   Yahudi;   Türkçe   soy   isimler almışlardır.   Milas   Yahudilerinde,   büyük   bir   Atatürk   hayranlığı vardı.         Onlara   göre   Atatürk,   azınlıklara   sempati   duyan,   onlara eşit   haklar   tanıyan   bir   kişiydi.      Atatürk’ün   ölüm   tarihi   olan,   10 Kasım     1938’de,     Milas’taki     Yahudilere     ait     tüm     mağazalar kapanmış, evlere bir matem havası hakim olmuştu.    Milas’ta   Yahudi   Cemaatinin   çocuklarının   eğitimi   önceleri Tevrat      eğitimi      veren      Talmud      Tora      gibi      dini      okullarda sağlanıyordu.    Avram    Galanti,    1851    yılında    Milas’ta    ‘Talmud Tora’nın    varlığından    söz    etmektedir.    19.    yüzyılın    sonlarında Yahudiler    için,    “Alliance    İsraelite    Universille(Evrensel    Yahudi Birliği)”     okulları     devreye     girdi.     Havranın     hemen     yanındaki Musevi     okulunda     1897’de     49     öğrenci     öğrenim     görürken, 1908’de   95   öğrenci   öğrenim   görmektedir.   Kızlar   için   de   ayrı   bir okul      bulunmaktadır.      Milas’taki      Musevi      Okulu,      Alliance okullarının   denetiminde   eğitimini   sürdürdü.      Ayrıca   bazı   Yahudi çocukları   ilköğrenimlerini   Türkçe   eğitim-öğretim   veren   Menteşe İlkokulunda,      orta      öğrenimlerini      ise      Milas      Ortaokulunda sürdürmüşlerdir. Milas        Yahudileri        genelde        ticaretle        uğraşırlardı. Yahudilerin    Milas’a    yerleşmesinde    ticari    etkenler    başta    gelir. Başta   tütün   ve   pamuk   olmak   üzere   tarımsal   ürünlerin   ticareti, zeytin    ve    zeytinyağı    ticareti,    manifatura    ve    kuyumculuk    gibi işlerin     tümü     neredeyse     Yahudilerin     elindeydi.     Madencilik (zımpara)    yine    onların    elindeydi.    “Milas    halısı”    dokuyan    halı atölyeleri   işlettiler.   Milas’ta   45   manifatura   mağazasından   42’si Yahudilerindi.   Milaslı   Yahudi   tüccarlar,   Güllük   limanı   üzerinden İzmir’e      veya      Avrupa      ülkelerine      çeşitli   ürünler   gönderiyorlardı. Yahudilerin     sahip     oldukları     meslekler     şunlardı:     Tüccarlık, Manifaturacılık,         Kuyumculuk,         Tenekecilik,         Mumculuk (balmumu),     Tütün     Eksperliği,     Rakı     imalatçılığı,     Kebapçılık, Ayakkabıcılık,   Ayakkabı   imalatı,   Terzilik,   Eczacılık,   Mühendislik, Doktorluk,       Avukatlık,       Öğretmenlik,       Zücaciyecilik,       Sabun imalatçılığı, Memurluk… Milas Yahudi Cemaatinin yetiştirdiği ünlü kişiler: Jakop       Tarika       (Devlet       Veznedarı),       Joseph       Franco (Veznedar),   Jacop   Messeri   (Veznedar),   Hiziko   Amato   (Veznedar), Moise       Franco       (Haham),       Bidayet       Mahkemesi       (Eskiden memleketimizde      bulunan      mahkemelerdir)      üyeleri;      Haim Franco,    Jacop    Tarica,    Rabenou    Amato,    Rahamim    Franco    ve Jacop    Amato.    Dr.    Elie    de    Ciavés    ve    Dr.    Raphael    Pérahya (Belediye    Doktorları),    Jakoup    Bérou    (Kadastro    Müdürlüğünde Şef),   Albert   Cadranel   (Vergi   dairesi   Müdür   Yardımcısı),   Behor İsrael   (Milas   Belediye   Meclisi   Üyesi-Felsefe   Mecmuası   Editörü- Hadise     Gazetesi     Yazı     İşleri     Müdürü),     Behor     Bensoussan (Fransızca   Öğretmeni),      Marco   İsrael   (Milas   Ortaokulu   Fransızca Öğretmeni),    Joseph    Tarica    (Fransa’nın    Milas    Konsolos    Vekili), Joseph    Tarica    (İzmir    ABD    Konsolosluğunda    Tercüman),    Sara Cadranel   (Paris   Allience   İsraelite   Universelle   mezunu),   Rafael Amato   (İstanbul   Hukuk   Fakültesi   Mezunu-İzmir’de   yayınlanan Levant   adlı   günlük   Fransız   gazetesinde   yöneticilik   yaptı),   Albert Tarica   (Fransa’da   Hukuk   okudu.   İzmir’de   Avukat   olarak   çalıştı. İbranice-İspanyol    dilinde    Ticaret    Kanunu    yayınladı,    İzmir’de Bene   Berith   Locasının   ve   Hastanesinin   Genel   Kurul   Başkanlığını yaptı),   Marcel   Franco(İsviçre’de   Hukuk   eğitimi   gördü.   İstanbul Yahudi   Cemaatinin   başkanlığını   yaptı),   Dr.   Gad   Franco(Milaslı soyadını    aldı.    Rodos’ta    Türk    Kolejinde    okudu.    Milas    Musevi Mektebine   devam   etti.   1902’de   İzmir’e   yerleşti.   İzmir’de,   Hikmet ve   Ahenk   gazetelerine   katkıda   bulundu.      Avukatlık   yaptı.   Paris Hukuk   Fakültesinde   Doktora   yaptı.      Hukuk   alanında   çok   sayıda eseri   bulunmaktadır),   Hizkia   Franco   (Milas   ve   İzmir’de   eğitimine devam    etti.    1902’de    ticaret    ve    gazetecilikle    uğraşmak    üzere İzmir’e      yerleşti.      Kuzeni      Gad      Franco’yla      birlikte      Franco basımevini    ve    Yahudi    basını    içinde    iyi    bir    yer    edinen    El Commercial   Gazetesini   kurmuşlardır.      Önce   üye   olarak   sonra başkan     olarak     İzmir     Yahudi     Cemaatine     hizmet     vermiştir. 1918’de   İzmir’den   ayrılarak   Rodos’a   yerleşmiş,   ticaret   ve   cemaat başkanlığıyla   uğraşmış,   Selam   adlı   gazete   ve   El   Boletin   adlı   yerel aylık   gazeteyi   çıkarmıştır.   Beş   perdelik   bir   komedi,   makaleler   ve düşüncelerden   oluşan   Empresiones   J.   Reflexiones   adlı   Yahudi- İspanyol   eserinin   yazarıdır),   Leon   Danon   (Milas   Musevi   Mektebi ile   İzmir’de   Bene   Berith   okullarının   Müdürlüğünü   yaptı),   Behor Amato   (Avukat),   Dr.   Sara   Şikar   (İsrail’de   sivil   ve   askeri   hastane olan   Asaf   Arofe’de   röntgen   cihazları   baş   sorumlusu),   Dr.   Jaakov Beja    (İsrail’de    Doktorlar    Sendikası    Başkanlığını    yaptı),    Jaakov Varol(ABD’nde   NASA’da   görevli),   Jontov   Levy(Fransa   Yüksek   Dil Akademisinde üyelik yaptı) 11    Kasım    1942    tarihinde    çıkarılan    Varlık    Vergisinden dolayı,   Milas   Yahudileri   çok   fazla   mağdur   olmamışlardır.   Milas Yahudilerinin     unutamadıkları     şey,     Milas’taki     yetkililerin,     bu vergiyi,      Milaslı      Yahudilerin      verebilecekleri      kadar      yazmış olmalarıdır. Milas   Yahudileri,   küçük   olayların   dışında,   Milas   halkıyla uyumlu   ve   huzurlu   bir   şekilde   yaşamlarını   sürdürdüler.   Başka bölgelerde   yaşanılanlar   gibi   Milas’ta   Yahudi   aleyhtarlığı   gibi   bir durum   yoktu.   Milas   Yahudileri,   iyi   günde,   kötü   günde   Türklerle acıyı   ve   mutluluğu   paylaşmasını   bilirlerdi.   1910   yılında   Milas’ta 157   Yahudi   ailesi   vardı.   Bu   tarihten   sonra   bazı   Milaslı   Yahudiler İzmir’e   göçerek   ticari   yaşamlarını   orada   sürdürdüler.   Okuyan gençler,   bir   daha   geri   dönmeyerek   yaşamlarına   İzmir,   İstanbul gibi   büyük   kentlerde   devam   ettirdiler.   İzmir   ve   İstanbul   dışında, Aydın,     Söke,     Bursa,     Ankara,     Datça,     Bandırma,     Çanakkale, Edirne,   Çorlu,   Tekirdağ,   Mersin   ve   Adana’ya   göç   edenler   oldu. Bir   kısma   da;   Avrupa   ülkelerine,   Amerika’ya   ve   Afrika(Kongo)’ya göç   etti.   1927’de   Milas’ta   80   aile   kalmıştı.      1932’den   sonra   nüfus giderek   azaldı.   Milas’tan   Yahudilerin   esas   göçü   1948’de   İsrail devletinin   kurulmasıyla   oldu.   Önce   gençler,   askerlik   için   İsrail’e gitti.   Sonra   yaşlılar   ve   kadınlar,   İzmir   üzerinden   İsrail’e   göç   etti. Şimdi    Milas’ta    Yahudi    izlerini    taşıyan;    onların    kaldığı    evler, Milas’ın   güneyinde   Sodra   dağının   eteklerinde   bulunan   Yahudi Mezarlığı   ve   bir   de   Yahudi   (Hoca   Bedrettin)   Mahallesindeki   Park Caddesi    üzerinde    bulunan    Madenci    Nissim    Tarica’nın    evinin giriş   kapısının   üzerinde,   İbranice   yazıyla   5640   rakamı   olan   bir kitabe bulunmaktadır. Milaslı   Yahudiler,   İsrail’de,   1948   yılından   1980’e   kadar   her yıl   Telaviv’e   yakın   Yarkon   köprüsünün   yanı   başındaki   büyük   bir bahçede   toplanarak,   “Milaslılar   Günü”   düzenliyorlardı.   Burada bir    araya    gelen    Milaslı    Yahudi    hemşeriler,    konuşmalarıyla, şarkılarıyla    Milas’ı,    Milaslı    dostlarını    /    komşularını    anarlar    ve özlem     giderirlerdi.     Bu     toplantılar,     daha     sonra     yaşlılık     ve hastalıklar nedeniyle gerçekleştirile-memiştir.    Sonuç:   Milaslı   Yahudi   hemşerilerin,   çağdaşlık   anlamında Milas’ın   toplumsal   yaşamına   katkıları   büyüktür.   Milaslı   kadınlar ve     erkekler     terziliği     onlardan     öğrenmişlerdir.     Yetiştirdikleri esnaf   ve   sanatkârlara;   işini   sevmeyi,   işine   sahip   çıkmayı   ve   disiplinini     onlar     öğretmişlerdir.     Her     akşamüzeri     en     güzel giysilerini   giyerek,   sanki   bir   düğüne,   bir   bayram   kutlamasına gidiyormuş   gibi   “süs   yolu”   gezintileri   yaparlardı.   (Bu   ifade   bir halk   deyişidir.   Bu   gezinti,   şehrin   merkezinde   ve   şehir   parkının yanındaki     geniş     ve     uzun     caddede     gidip     gelerek     yapılan yürüyüşlerdir)    Yerli    halk    ticaret    yapmayı    da    büyük    ölçüde onlardan   öğrenmişlerdir.   Onlar,   şimdi   Milas’tan   çok   uzaklarda hayat   sürüyor   olsalar   da,   onların   içindeki   Milas   sevgisi,   Türkiye özlemi   hiçbir   zaman   bitmez!..   Onlar   zaman   buldukça   Milas’a gelirler,      eski      evlerini,      hayatta      kalan      eski      arkadaşlarını, komşularını    ziyaret    ederler    ve    onlarla    sarmaş-dolaş    olarak, özlem   giderirler…   Onlar;   Milas’ın   kopmaz   bir   parçası,   bizlerin   de unutamayacağı eski Milas sakinleri ve sevgili hemşerileridir… Kaynakça: 1-  Yüzyılda Milas Kazası, Dr. Nuri Adıyeke, 1995 2- Milas Yahudileri, Yrd. Doç. Dr. Melek Çolak, 2003 3- Türkler ve Yahudiler, Avram Galanti, Gözlem      Gazetecilik Basın ve Yayın AŞ, 1995 4- Türk Yahudileri Tarihi–1, Naim Güleryüz, Gözlem      Gazetecilik Basın ve Yayın AŞ, 5- Türkiye’nin Devlet Yaşamında Yahudiler, Çetin Yetkin,       Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın AŞ, 1996 6- Milas Kentimiz, Sevdamız ve Hüznümüz Bizim, Nevzat      Çağlar Tüfekçi, 2005 Nevzat Çağlar TÜFEKÇİ Araştırmacı-Yazar
www.milas.org.tr    
Facebook sayfamız yayına başladı.

Röportaj:

Rahmi SİYMAN

Milas Jews

Musevi

Hemşerilerimizin

Milas Anıları

DİĞER YAZILAR

Milas ve Yahudiler

(İzel ROZENTAL)

Milas Musevileri

Anıları

Milaslı Gad FRANCO

Milas’ın Musevileri

Diğer sayfalar için tıklayınız Diğer sayfalar için tıklayınız